« گوتيك » جاى خود را به عصر « پرومته‌اى » داد و فلسفهء درون‌گرا ، واپس نشست و عقب‌نشينى كرد ، بدين معنى كه بجاى اصرار در صوفىمنشى و رفتار منفىچينى - هندى و دوران اوليه مسيحى ، نسبت به جهان ، - اروپا كوشيد تا واقعيت را بشناسد و از طريق اصلاحات مناسب اجتماعى ، بهشت را در اين جهان تحقق بخشد . اين كار بسى بالاتر از كشف و شهود و درك جهانشناسى يك تمدن ورشكسته بود . - مذهب كه از سياست جدا شده است ، فقط در پهنهء روح افراد فعاليت دارد ( لوتر ) . - به‌تدريج مفاهيم فردى و ملى جاى مفاهيم همگانى را گرفتند ، سياست ، تكنيكى براى تضمين تفوق دولت بر فرهنگ گرديد . ( ماكياول ) . - انسان از بردگى جهان دست كشيد تا ارباب آن گردد . همانطور كه فيدهام اظهار مىدارد ، پيدايش يك اقتصاد سرمايه‌دارى و توليد و بازرگانى ، مناسب با روحيهء عمل و اقدام است . و كليهء عقايد خرافى و درك اساطيرى زمان ، مكان و علم هيئت را درهم مىريزد ، و حصول اين تغييرات را به نفع بورژوازى امكان‌پذير مىسازد - از آن پس سرمايه‌داران اطلاعات خود را با ارقام يك شكل و معتبر در سراسر دنيا اعلام نمودند . نتيجهء اين كارها پخش اطلاعات رياضى ، همراه با دستاوردهاى زيست‌شناسى بود . در چنين موقعيت اجتماعى و اقتصادى است كه كاربردهاى عملى علم ، پيشرفت چشمگيرى نمود و بشر اميدوار شد كه نيرويى به چنگ آورد كه از نيروهاى تهديدكنندهء طبيعت بسيار برتر باشد . » « 1 » در دايرة المعارفهاى يك قرن اخير به تلاش دانشمندان در اين زمينه اشاره شده است و ما در سطور زير به كوشش شرقشناسان ، در راه تنظيم دايرة المعارف اسلامى اشاره مىكنيم : دايرة المعارف اسلامى - عنوان مشهور فارسى دايرة المعارفى است الفبائى ، شامل مواد راجع به جغرافيا ، تاريخ ، نژادشناسى ، عقايد و مذاهب و زندگىنامه مشاهير اقوام مختلف اسلامى ، كه مقالات مختلف آن را در هر موضوع ، غالبا شرق‌شناسان معروف متخصص در آن موضوع ، نوشته‌اند . تهيه اين دايرة المعارف ، تحت مراقبت اتحاديهء بين المللى آكادميها و تا حدى به كمك آكادمى سلطنتى هلند و با نظارت هيأتهائى از مستشرقين آغاز شد ، و طبع اول آن به زبانهاى انگليسى ، فرانسوى ، آلمانى تحت‌نظر عده‌اى از شرقشناسان معروف مثل هوتسما ، آرنلد ، بارسه ، هارتمان ، ونسينگ ، گيب ، هفنينگ ، ولوى پروونسال در سالهاى 1913 - 1936 منتشر شد ، و ضمايم آن نيز در

--> ( 1 ) . موريس داماس و ديگران ، تاريخ صنعت و اختراع ، جلد اول ، « مبانى تمدن صنعتى » ترجمه عبد الله ارگانى ، ص 355 .